مقدمه: فعالیت بدنی و تمرینات ورزشی به‌عنوان یکی از راهکارهای مؤثر در بهبود سلامت عصبی و روانی شناخته شده‌اند. این پژوهش مروری با هدف تحلیل تأثیر تمرینات ورزشی بر نشانگرهای کلیدی سیستم عصبی، نظیر پروتئین آمیلوئید بتا، پروتئین تاو، BDNF، سیتوکین‌های التهابی و لاکتات، و بررسی مکانیسم‌های زیربنایی آن انجام شد.

مواد و روش‌ها: این پژوهش از نوع مروری روایی است و با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده است. جستجو در پایگاه‌های داده PubMed، Google Scholar و Scopus با استفاده از کلیدواژه‌های تخصصی در اردیبهشت ۱۴۰۳ انجام شد. از مجموع ۴۰ مقاله شناسایی‌شده، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و ارزیابی کیفیت با چک‌لیست CASP، در نهایت ۹ مقاله معتبر شامل مطالعات آزمایشگاهی، بالینی و مروری برای تحلیل نهایی انتخاب شدند.

یافته‌ها: نتایج نشان داد که تمرینات هوازی و مقاومتی با تحریک مسیرهای نوروتروفیکی، افزایش نوروپلاستیکیتی، کاهش التهاب و بهبود تعادل نوروشیمیایی تأثیرات مثبتی بر عملکرد سیستم عصبی دارند. در تمرینات هوازی، مکانیسم‌های متابولیکی-مولکولی از جمله مسیرهای لاکتات، کاتپسین B، ایرسین و کینورنین نقش غالب دارند، در حالی که در تمرینات مقاومتی، مکانیسم‌های عصبی-عضلانی و هورمونی از جمله ترشح ایرسین و افزایش حاد IGF-1 پررنگ‌تر هستند. این تأثیرات به کاهش علائم بیماری‌های نورودژنراتیو، تقویت حافظه و یادگیری، و بهبود خلق‌وخو منجر شده و نشانگر اهمیت شخصی‌سازی شدت و نوع تمرینات هستند.

بحث و نتیجه‌گیری: تمرینات ورزشی به‌عنوان یک روش مؤثر در بهبود سلامت سیستم عصبی و مدیریت اختلالات عصبی و روانی شناخته شده‌اند. تمرینات هوازی از طریق مکانیسم‌های متابولیکی-مولکولی و تمرینات مقاومتی از طریق مکانیسم‌های عصبی-عضلانی و هورمونی اثرگذارند و ترکیب این دو نوع تمرین قوی‌ترین تأثیرات را بر نشانگرهای عصبی نشان می‌دهد. با این حال، ناهمگونی پروتکل‌های تمرینی و تعداد محدود مطالعات انسانی، نیاز به پژوهش‌های بیشتر را آشکار می‌سازد.